جدید
خانه / دینی و مذهبی / دانستنیها / بررسی/ اعجاز قرآن کریم چیست؟

بررسی/ اعجاز قرآن کریم چیست؟

بررسی/ اعجاز قرآن کریم چیست؟

دکتر محمد رضائی اصفهانی

درآمد:

قرآن معجزه جاویدان پیامبر اسلام و سند زنده حقانیت راه اوست. قرآن عزیز تنها معجزه حاضر در عصر ماست که گواه همیشه صادق اسلام و راهنمای انسانها است.

از تعریفهایی که برای معجزه بیان شد برمی آید که معجزه در اصطلاح عبارت از امر خارق عادتی است که برای اثبات ادعای نوبت آورده می شود بطوری که موافق ادعا باشد و شخص دیگری نتواند مثل آن را انجام دهد بلکه همه درآوردن آن عاجز باشند. ولی با این حال معجزه امری منافی با حکم عقل یا باطل کننده اصل علیت نیست. [۱]

اکنون پرسش این است که اعجاز قرآن از کدام جهت است یعنی تحدی قرآن به آوردن « مثل» آن یعنی چه؟ و مثلیت در چه جهتی مراد است. پاسخ به این پرسش موضوع این قسمت نوشتار است. که دیدگاهها را در این زمینه بررسی می کند . این نوشتار در چند قسمت ارائه می گردد.

قسمت اول: بررسی تحدی و مبارزه طلبی قرآن کریم ( دلیل اعجاز قرآن).

قسمت دوم : بررسی دیدگاهها درباره جهت اعجاز قرآن(رمز مثل نداشتن آن۹.

قسمت سوم: راز اعجاز قرآن کریم.

قسمت اول : تحدی قرآن کریم (دلیل اعجاز قرآن)

الف: آیات تحدی (مبارزه طلبی)

آیاتی که تحدی (مبارزه طلبی) قرآن در آنها مطرح شده است چند گونه است. گاهی مردم را در مورد کل قرآن و یا ده سوره آن به مبارزه می طلبد و گاهی می فرماید اگر می توانید یک سوره مثل آن بیاورید. به این آیات توجه کنید:

« قل لئن اجتمعت الانس و الجن علی ان یأتوا بمثل هذاالقرآن لایأتون بمثله و لو کان بعضهم لبعض ظهیرا » [۲]

« بگو اگر تمامی انسان و جن جمع شوند تا مثل این قرآن را بیاورند نخواهند توانست و لو آنکه برخی آنها به کمک دیگران بشتابند.»

« ام یقولون افتریه قل فاتوا بعشر سور مثله مفتریات و ادعوا من استطعتم من دون الله ان کنتم صادقین » [۳]

« آیا می گویند که [ محمد (ص)] افترا می بندند (و کلام خود را کلام خدا می خواند) پس ده سوره مانند آن بسازید و بیاورید و از هر کس، غیر از خدا، می خواهید کمک بگیرید، اگر راست می گویید.»

« و ان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فأتوا بسوره من مثله و ادعوا شهداکم من دون الله ان کنتم صادقین » [۴]

« و اگر در مورد آنچه به بنده خود [محمد(ص)] نازل کردیم شکی دارید پس سوره ای از جنس آن بیاورید و گواهان خود را ، غیر از خدا بخوانید، اگر راستگویانید.»

سوره یونس آیه ۳۸ نیز مضمونی شبیه آیه ۲۳ سوره بقره دارد. « فأ توا بسوره مثله » با این تفاوت که کلمه « من» در سوره بقره هست اما در سوره یونس « مثله» بدون کلمه « من» آمده است. ( در مورد این نکته بعدا توضیح خواهیم داد. )

« ام یقولون تقوله بل لایؤمنون فلیأتوا بحدیث مثله ان کانوا صادقین» [۵]

« یا ( آیا) می گویند او قرآن را از خود بافته است بلکه ایمان نمی آورند . اگر راست می گویند پس کلامی مثل آن ( قرآن) را بیاورند.»

هر چند که ظاهر کلمه « مثله » این است که کل قرآن مراد باشد ولی کلمه حدیث « کلام» شامل کمتر از یک سوره هم می شود. و لذا برخی احتمال داده اند که مقدار معجزه بودن قرآن یک سوره و یا تعدادی از آیات است که به اندازه یک سوره باشد. [۶]

تذکر: نکته جالب در آیات فوق این است: آنجایی که سخن از آوردن مثل کل قرآن یاده سوره آن است سخنی از یاری افراد به همدیگر است اما جائی که سخن از یک سوره و حدیث است مسأله شاهدان ـ و نه یاوران ـ را مطرح می کند. علت این تعبیرات شاید این باشد که در صورت اول این کاربرای یک نفر مشکل است و یا اینکه اشاره به وجود اعجاز قرآن و مراتب آن است.

ب: قلمرو تحدی قرآن: مبارزه طلبی قرآن سه نوع شمول دارد

۱ـ شمول افرادی:

قرآن می فرماید: « لئن اجتمعت الجن و الانس علی ان یأتوا بمثل هذاالقرآن لایأتون بمثله » [۷] یعنی اگر همه افراد انسانها و حتی جن ها جمع شوند نمی توانند مثل قرآن را بیاورند و به اصطلاح، عام افرادی است. بطوری که شامل همه افراد موجود انسانها و حتی افرادی که در آینده می آیند می شود.

۲ـ شمول زمانی:

یعنی این دعوت و تحدی قرآن از زمان صدر اسلام شروع شده و همیشه ادامه دارد و لذا می فرماید:

« فان لم تفعلوا و لن تفعلوا » [۸]

اگر در گذشته نتوانستید مثل قرآن را بیاورید و هرگز هم نخواهید توانست .

۳ـ شمول احوالی:

در هیچ حالی نمی توانید مثل قرآن را بیاورید یعنی اگر عرب و یا عجم، ادیب(متخصص ادبیات عرب) و یا متخصص در هر زمینه دیگر باشد نمی توانید مثل قرآن را بیاورید. البته این مطلب از اطلاق آیه استفاده می شود. [۹]

و از این شمول و عموم و اطلاق آیه می توان استفاده کرد که آن جهت و رمز اعجاز قرآن باید چیزی دیگر باشد. که شامل همه زمانها و همه احوال باشد. و این در حالی است که برخی مثل شاطبی می گویند: اعجاز قرآن مخصوص زمان صدر اسلام است. و همین که ادیبان آن دوره نتوانستند مثل قرآن را بیاورند دلیل معجزه بودن قرآن است و در اعصار بعدی فقط به همین مطلب احتجاج می شود. [۱۰]

پ: مرجع ضمیر « من مثله »

در سوره بقره آیه ۱۲ میخوانیم : « فأتوا بسوره من مثله » در مورد مرجع ضمیر غایب « مثله» می توان چند احتمال را مطرح کرد:

۱ـ مرجع ضمیر قرآن (مانزّلنا) باشد یعنی: « پس سوره ای از جنس (از مثل) قرآن بیاورید.»

از ظاهر آیه همین معنا استفاده می شود و مشهور در زبان ها هم همین است و علامه طباطبائی (ره) در المیزان نیز این احتمال را ذکر می کند. [۱۱]

۲ـ مرجع ضمیر خدا باشد یعنی : « اگر می توانید سوره ای از مثل خدا بیاورید» این مطلب در کلام الزملکانی (م ۶۵۱ ق) به عنوان یک احتمال نقل شده که ضعیف است چرا که سیاق این آیه با آیه «قل فأتوا بعشر سور مثله » [۱۲] واحد است در حالی که ضمیر در این آیه به خدا بر نمی گردد. [۱۳]

۳ـ مرجع ضمیر به عبد (پیامبر (ص)) برمی گردد، یعنی : « پس سوره ای از مثل پیامبر (ص) ( که امی است) بیاورید.» یعنی صدور یک سوره مثل سوره های قرآن از فردی درس نخوانده مثل پیامبر (ص) ممکن نیست. این احتمال را علامه طباطبائی در المیزان [۱۴] بیان می کند.

تذکر: شاید این مطلب اشاره به مراتب اعجاز نیز باشد. یعنی آوردن یک سوره با توجه به اینکه همه جهات اعجاز را در برندارد از فردی امی معجزه است و از افراد امی برنمی آید همانطور که آوردن ده سوره ( با توجه به محتوای آن سوره ها و جهات عدیده اعجاز آنها) از دست افراد کثیر با تخصص های گوناگون هم ساخته نیست.

یعنی هر آیه ای خطاب به شخص یا اشخاص خاص(امی ـ جن و انس) است و مرتبه ای از اعجاز را بیان می کند . و شاهد این مطلب همان چیزی است که قبلاً بیان کردیم که تحدی قرآن در مورد ده سوره و کل قرآن همراه با اشاره به یاوران انس و جن است اما در مورد تحدی به یک سوره سخنی از آنها به میان نمی اید بلکه داوران و شاهدانی را برای قضاوت بین دو سوره که از فرد امی صادر می شود فرا می خواند . تا روشن شود که هیچ فرد امی نمی تواند مثل پیامبر(ص) باشد و سوره ای معجزه آسا آورد.

و از این مطلب جواب « الزملکانی » هم روشن شد که سیاق دو آیه یکسان نیست چرا که در سوره هود سخن از ده سوره ـ و نه یک سوره ـ است. و نیز در سوره هود مرجعی مثل « عبد » وجود ندارد و نیز کلمه « من» در آنجا نیست.

پس هر چند ظاهر آیه معنای اول را نشان می دهد اما معنای سوم دقیق تر بنظر می رسد.

۴ـ علامه طباطبائی (ره) در المیزان [۱۵] احتمال دیگر نیز مطرح می کند که ضمیر به خود سوره(بقره مثلاً) برگردد. و سپس آن احتمال را تضعیف می کند.

قسمت دوم: دیدگاهها درباره جهت اعجاز قرآن (سر مثل نداشتن آن۹:

در این مورد آراء و نظریه های متفاوتی از زمانهای قدیم مطرح بوده است ولی این نظریه ها را می توان در یازده دیدگاه خلاصه کرد، که ما به آنها اشاره می کنیم و به مهمترین طرفداران هر دیدگاه اشاره می کنیم، و اگر یک نفر در مورد چند دیدگاه نظر مثبت دارد او را در همه موارد ذکر می کنیم:

اول: فصاحت و بلاغت :

f یعنی قرآن یک معجزه ادبی است به طوری که فصیح بودن آن در حد اعلای فصاحت و بلیغ و رسا بودن آن نیز کامل است به طوری که در قبل و بعد از ظهور اسلام هیچ شعر یا خطبه و کلام عربی به پایه آن نرسیده است. [۱۶]

دوم : سبک و نظم خاص قرآن:

هر چند قرآن از حروف و کلمات معمولی زبان عرب تشکیل شده است اما نظم خاص خود و تألیف منحصر به فرد آن در ترکیبات کلامی ان معجزه است یعنی سبک خاص آن، نه شعر، نه نظم است بلکه کلامی خاص است که قابل تقلید نیست.

چرا که خداوند از همه حروف و کلمات و ترکیبات آگاهی دارد و بهترین آنها را انتخاب کرده است ولی ما نه علم کامل الهی را داریم و نه قدرت او را و لذا نمی توانیم مثل او سخنی بگوئیم. [۱۷]

سوم: شیرینی و جذبه خاص یا موسیقی خاص قرآن یا روحانیت قرآن :

از همان اوایل بعثت پیامبر(ص) تأثیر شگرف قرآن در قلوب مردم واضح بود به طوری که مشرکین عرب، مردم رااز گوش دادن به قرآن منع می کردند تا جذب کلام الهی نشوند و شیرینی آن را نچشند.

و همین مطلب امروزه گاهی، تحت عنوان« موسیقی قرآن» خوانده می شود که برخی از متأخران مصر و ایران به آن تمایل دارند. و می گویند این جنبه از قران معجزه است و دیگران از آوردن کلامی که چنین تأثیری داشته باشد عاجزند. [۱۸]

چهارم: معارف عالی الهی قرآن از یک فرد امی:

وقتی معارف قرآن در زمینه توحید و صفات خدا با دیگر کتابهای آسمانی و سخنان فلاسفه و حکما، مقایسه می شود متوجه می شویم که قرآن چیز دیگری است که عقل ها را متحیر می نماید. و دیگران از آوردن معارفی مثل آن عاجزند و این در حالی است که همه این معارف توسط یک فرد امّی ( بی سواد ) بیان شده است قائل این سخن آیه الله خوئی (ره) است. [۱۹]

پنجم: قوانین محکم قرآن:

نظام تشریع و قانون گذاری قرآن از چنان متانت و استواری برخوردار است که هیچ کس قادر نیست مثل آن را بیاورد بلکه انسان ها هر قانونی که می گذارند پس از گذشت چندی اشکالات و سستی آن آشکار می شود و خود ناچار به تغییر آن می شوند. برای مثال قرآن به نظام عدل و وسط، برادری و علم دعوت می کند و در جایی که به آخرت می پردازد دنیا را هم فراموش نمی کند . قائل این سخن نیز آیه الله خوئی (ره) است. [۲۰]

ششم: برهان های عالی قرآن:

قرآن کریم وقتی سخن از توحید و معاد و نبوت می کند چنان استوار و بر اساس قوانین صحیح فکر ( منطق ) سخن می گوید، تو گویی پیامبر اسلام(ص) ده ها سال منطق و فلسفه خوانده است در حالی که او یک فرد امی بود. این ، اعجاز قرآن را می رساند چرا که هیچ فرد امی نمی تواند اینگون سخن بگوید.

از جمله قائلین این سخن شیخ محمد جواد بلاغی صاحب تفسیر آلاء الرحمن است. [۲۱]

هفتم: خبرهای غیبی از گذشته و آینده:

قرآن در موارد متعددی از اقوام گذشته که اثری از آنها نبود مثل قوم لوط و عاد و ثمود و … سخن گفته است و اکتشافات بعدی باستان شناسان این مسائل را اثبات کرده و می کند. و یا در مواردی از مسائل آینده سخن می راند مثل پیش بینی شکست ایران از روم که به وقوع پیوست . این اخبار غیبی است که بشر عادی از آوردن مثل آن عاجز است . [۲۲]

هشتم: اسرار خلقت در قرآن ( اعجاز علمی):

یکی از ابعاد اعجاز قرآن که در چند قرن اخیر ظاهر شد و بسیاری از متخصصان علوم را به شگفتی واداشت و برخی صاحب نظران علوم قرآن بدان تصریح کرده اند همان گزاره های قرآن در مورد مسایل علمی مثل: زوجیت گیاهان و حرکت خورشید و زمین است. در حالی که انسانها تا قرن ها بعد از نزول قرآن بدان مطالب علمی دسترسی نداشتند. یا به نظریه بطلمیوسی که برخلاف آنهاست، معتقد بودند. [۲۳]

نهم: استقامت بیان ( عدم اختلاف در قرآن) :

قرآن در طی ۲۳ سال بر پیامبر (ص) نازل شد که گاهی در شرایط جنگ، صلح، سفر و … بود ولی با این حال اختلاف و تناقضی در بیانات قرآنی وجود ندارد. در حالی که اگر یک نویسنده در طی چند سال مشغول نوشتن باشد گاهی در ابتدا و انتها و مطالب داخل نوشته تناقضاتی به چشم می خورد.

این مطلب، اعجاز قرآن را می رساند که هیچ انسانی نمی تواند مثل قرآن اینگونه سخن گوید. از جمله کسانی که این نظریه را پذیرفته اند آیه الله خوئی(ره) در البیان است . [۲۴]

همچنین شیخ محمد جواد بلاغی نیز قبل از ایشان قائل به این نظر شده اند. [۲۵]

دهم: ایجاد انقلاب اجتماعی:

برخی از صاحب نظران برآنند که اعجاز قرآن کریم این است که تغییر عظیم و جدی و انقلاب بزرگی در حیات انسان به وجود آورده است که با قوانین عادی و تجربی بشر در اجتماعی و سنن تاریخی سازگار نیست.

به عنوان نمونه وضع اجتماعی اعراب جزیره العرب را مثال می زنند که قبل از اسلام با تمدن و مدنیت آشنا نبودند ولی کتابی مثل قرآن از آنجا برخاست در حالی که هر کتاب آئینه فرهنگ و علم جامعه خویش است اما قرآن کریم برخلاف قوانین طبیعی و اجتماعی بوجود آمد و توانست جامعه عرب را صاحب فرهنگ و تمدن جدیدی کند. [۲۶]

یازدهم: صرف:

برخی معتقدند که اعجاز قرآن از ان جهت است که خداوند اجازه نمی دهد کسی مثل قرآن را بیاورد یعنی قدرت را از مخالفین سلب می کند. البته این نظریه به سه صورت تصویر شده است. [۲۷]

اول: این که بگوئیم خداوند انگیزه افراد مخالف قرآن را سلب می کند.

دوم: اینکه بگوئیم خداوند علوم لازم آنها را سلب می کند.

سوم : اینکه بگوئیم با اینکه قصد مخالفت دارند و قدرت برآوردن مثل قرآن دارند، اما خداوند جلوی آنها را جبرا می گیرد.

البته به این دیدگاه جواب های متعددی داده شده است. [۲۸] و معمولاً اساتید و صاحب نظران علوم قرآن این دیدگاه را نمی پذیرند. [۲۹]

دوازدهم: همه این جهات از اعجاز قرآن است(مگر صرفه):

این حاصل کلام علامه طباطبائی (ره) و آیه الله خوئی (ره) و نیز استاد معرفت است که در ادامه نوشتار بدان می پردازیم. این دیدگاه در بین علمای سابق هم طرفدارانی داشته است مثل:

۱ـ سید عبدالل شبر(م ۱۲۴۲ ق) [۳۰]

۲ـ شیخ محمد جواد بلاغی. [۳۱]

نظریه مختار و بررسی آن

قرآن کریم دارای ابعاد گوناگونی مثل فصاحت، بلاغت، اخبار غیبی گذشته و آینده، اسرار علمی، موسیقی خاص(جذب نفوس یا روحانیت خاص قرآن)، معارف عالی، قوانین محکم، براهیم عالی و استقامت بیان است . که همه این ابعاد از اعجاز قرآن است.

و فقط قرآن از لحاظ صرف معجزه نیست. بلکه صرفه باطل است.

البته همان طور که گذشت این دیدگاه مورد قبول ما، یعنی دیدگاه دوازدهم، در علمای سابق و حاضر طرفدارانی دارد و هر کدام این دیدگاه را به روش خاص تفسی کرده اند. که به برخی آنها اشاره می کنیم:

۱ـ از کلمات علامه طباطبایی (ره) و آیه الله معرفت بر می آید که :

تمام ابعاد قرآن معجزه است ولی با اختلاف مخاطبین متفاوت است. برای مثال قرآن معجزه ادبی برای ادیبان و معجزه سیاسی برای اهل سیاست و معجزه در حکمت برای حکیمان و …. است . بنابراین نظریه اعجاز قرآن، شامل همه افراد و همه زمانها و همه حالات می شود. [۳۲]

۲ـ شیخ محمد جواد بلاغی صاحب تفسیر آلاء الرحمن می فرماید:

برای اعراب و بقیه مردم ابعاد دیگر اعجاز (مثل اسرارغیبی و …) وجود دارد. [۳۳]

آیه الله معرفت می فرماید اگر چه ظاهر قرآن این است که ( با توجه به تبحر مردم عرب صدر اسلام در علوم ادبی) اعجاز قرآن از جنبه فصاحت و بلاغت است اما در دوره های بعد که خطاب عمومی شد و شامل همه بشریت گردید تحدی قرآن هم با همه جهات صورت می گیرد و منحصر در فصاحت و بلاغت نیست. [۳۴]

۳ـ آیه الله خوئی (ره) نیز همه این ابعاد را نشانه اعجاز قرآن می داند. اما آن را منحصر به مخاطبین عرب یا عجم و یا اهل فن و علم خاص نمی کند. [۳۵]

دلایل و شواهد:

طرفداران دیدگاه دوازدهم، در لابلای بحث های دلایلی را می آورند از جمله می فرمایند:

اول: اگر اعجاز قرآن منحصر به فصاحت و بلاغت باشد، اعجاز قرآن منحصر به اعراب می شود که این مطلب را درک می کنند آن هم اعرابی که ادیب باشند. در حالی که قرآن برای همه بشر آمده و همانگونه که گذشت تحدی آن هم از جهت افراد و زمانها شمول دارد. [۳۶]

دوم: از آنجا که فصاحت و بلاغت امری مبهم و ذوقی است و معیار کاملی ندارد، لذا انحصار اعجاز قرآن در فصاحت و بلاغت موجب شد که برخی از بزرگان در دامن قول به صرفه بیفتند، از جمله سید موتضی (ره) و دیگران که دیدند کلمات فصیح و بلیغ در عرب زیاد است و برخی در الفاظ مشابه سوره های کوچک قرآن است(هر چند در محتوا به پای آن نمی رسید) و لذا دیدگاه صرفه را پذیرفتند. [۳۷]

بررسی و اشکالات :

در مورد این نظریه دو اشکال اساسی مطرح شده است که عبارتند از:

اول: اگر اعجاز قرآن شامل غیر از فصاحت و بلاغت باشد(یعنی اعجاز علمی و اسرار غیبی و …) در این صورت این اعجاز در همه سوره ها یافت نمی شود. [۳۸]

در مورد می توان به دو گونه پاسخ داد:

الف ـ جواب نقضی:

برخی از وجوه اعجاز قرآن مثل تأثیر در نفوس (اعجاز روحانی یا موسیقی خاص قرآن ۹ در همه سوره ها یافت می شود پس باید آن را هم ملحق به فصاحت و بلاغت کنند و از وجوه اعجاز قرآن بدانند چرا که در همه سوره ها هست و کسی هم نتوانسته مثل آن را بیاورد.

ب ـ جواب حلّی:

از آنجا که قبلاً ثابت کردیم که اعجاز قرآن شامل همه افراد و حالات بشر و زمانها می شود پس تحدی قرآن به نسبت به هر مخاطب خاصی به نوع ویژه ای است یعنی به ادیب می گوید اگر می توانی مثل قرآن را در فصاحت و بلاغت بیاور و به هر متخصص بر طبق تخصص او تحدی می کند پس وجه اعجاز هر سوره، نسبت به هر شخص متفاوت است.

علاوه بر آنکه در بخش اول بیان کردیم که قرآن در جائی که اعجاز را در یک سوره و کلام کوتاه مطرح می کند « فأتوا بسوره من مثله » [۳۹] صدور یک سوره از یک فرد امی را مطرح می کند بنابراین که (ضمیر « من مثله» به عبد، که پیامبر است برگردد) پس در آن مورد و بر طبق ظاهر قرآن تحدی به فصاحت و بلاغت و امثال این امور است.

اما در جائی که تحدی به همه قرآن یا ده سوره می شود همه افراد بشر را به مبارزه می طلبد و لذا بر طبق استعداد و تخصص افراد همه ابعاد اعجاز مطرح می گردد.

دوم: فصاحت و بلاغت قرآن در خود قرآن وجود دارد و از لحاظ قرآن بودن معجزه است.

اما ابعاد دیگر اعجاز مثل اخبار غیبی و اسرار علمی به هر زبان یا در هر کتابی که باشد معجزه است و اعجاز آنها ربطی به قرآن بودن آنها ندارد. یعنی اگر کسی با لفظ فارسی یا انگلیسی هم خبر غیبی بدهد آیه و معجزه است در صورتی که ما می خواهیم اعجاز خاص قرآن را ثابت کنیم.

پاسخ: در آیات تحدی کلمه « مثل » [۴۰] آمده است، و این کلمه اطلاق دارد یعنی نفرموده است که : « اگر می توانید مثل الفاظ قرآن را در فصاحت و بلاغت آورید.» بلکه فرموده است که : « اگر می توانید مثل قرآن را بیاورید.» یعنی مثل الفاظ و ترکیبهای قرآن یا مثل معانی بلند و اخبار غیبی آن.

البته اعجاز قرآن در الفاظ و ترکیب های کلامی با توجه به مضامین و معانی و محتوای خاص آن است. پس اگر کسی الفاظی و ترکیبی فصیح و بلیغ شبیه قرآن بیاورد که محتوای آن را نداشته باشد، نتوانسته است مثل قرآن را بیاورد. [۴۱] و نیز اگر کسی محتوا و اخبار غیبی بیاورد که دارای الفاظ عربی و ترکیبهای فصیح و بلیغ مشابه قرآن باشد نتوانسته است مثل قرآن را بیاورد. پس نه لفظ فصیح و بلیغ قرآن و نه محتوای آن به تنهایی قرآن نیست هر چند که هر کدام از آنها بعدی از اعجاز قرآن است چون در حد اعلا واقع شده و بشر نتوانسته نظیر آنها را بیاورد .

جمع بندی و نتیجه گیری:

بنابرآنچه که گذشت، اعجاز قرآن ابعاد متعددی مثل فصاحت، بلاغت، محتوا، اخبار غیبی و … دارد. وجه و جهت تحدی و مبارزه طلبی قرآن همه وجوه اعجاز قرآن است( غیر از صرفه که باطل است).

البته جهات اعجاز قرآن نسبت به مخاطبین مختلف، متفاوت است و هر کسی را بر اساس تخصص و استعداد او و در همان زمینه به مبارزه می طلبد. هر چند اعجاز قرآن و تحدی آن شامل همه زمانها می گردد. و همینکه در طول چهارده قرن کسی نتوانسته مثل قرآن را بیاورد، اعجاز قرآن و حقانیت و صداقت پیامبر اسلام (ص) ثابت می شود.

قسمت سوم: راز اعجاز قرآن:

چرا پس از چهارده قرن هنوز کسی نتوانسته است به تحدی (مبارزه طلبی ) قرآن پاسخ دهد و سوره ای مثل آن بیاورد. رمز این عجز و ناتوانی در چیست؟ آیا انسان ها ، زبان عرب و قواعد آن را نمی توانند فراگیرند؟ آیا علم بشر ناکافی است؟

همین پرسش مشکل است که برخی از متفکران و صاحب نظران را به دامن « صرفه» انداخته است. در پاسخ به این پرسش می توان اینگونه گفت: قرآن کلامی است که از جهات و ابعاد گوناگون معجزه است قرآن کتابی است با الفاظ محدود و معانی بسیار و عالی، قرآن کتابی است با الفاظ عربی معمولی اما در اوج فصاحت و بلاغت که مثل آن وجود ندارد.

قرآن مثل هر کتاب دیگر از سه عنصر « لفظ، معنا و نظم » تشکیل شده است پس اگر کسی بخواهد کتابی مثل قرآن بیاورد باید حداقل سه شرط داشته باشد:

۱ـ علم به تمام الفاظ، اسم ها، فعل ها و … داشته باشد بطوری که بتواند بهترین و مناسبترین آنها در هر جمله به کار بندد.

۲ـ عل او تمام معنی الفاظ، اسم ها ، فعل ها و … را بفهمد تا بتواند در موقع سخن گفتن بهترین و مناسبترین معنا را در مورد مقصود خود ارائه دهد.

۳- علم به تمام وجوه نظم کلمات و معانی داشته باشد تا بتواند در مواقع لزوم بهترین و مناسب ترین آنها را برای کلام خویش انتخاب کند.

از آنجا که این ( الفاظ، معانی، نظم آنها ) هنگامی که در همدیگر ضرب شوند یک مجموعه بی نهایت (به اصطلاح ریاضی ) را تشکیل می دهند . لذا تسلط و احاطه بر آنها و حضور ذهن در مورد همه این امور برای یک انسان مقدور نیست. علاوه بر آنکه مطالب و محتوای عالی قرآن و اسرار علمی و جهات دیگر آن، خود، علومی دیگر را می طلبد که در دسترس بشر نیست.

پس تنها خداست که بر همه چیز احاطه دارد و علم او نامحدود است و می تواند این مجموعه را یکجا در نظر گیرد و کتابی بوجود آورد که فصیح ترین الفاظ، صحیح ترین معانی و بهترین نظم را استفاده کند: « ان الله علی کل شیء قدیر» [۴۲] آری به نظر می رسد که سر عجز انسان درآوردن مثل قرآن و راز اعجاز این کتاب الهی در محدودیت علم و عقل بشر و نامحدود بودن علم و عقل خدا نهفته است: « و ما اوتیتم من العلم الاقلیلاً » [۴۳] .

و از این روست که هر چه علم بشر بیشتر رشد کند و عقل و تفکر او قوی تر و عمیق گردد، بهتر می تواند، اسرار الفاظ، معانی و نظم قرآن را دریابد و بر اعجاب او نسبت به این کتاب آسمانی افزوده می شود، ولی هیچگاه قادر نخواهد بود، مثل آن را بیاورد.

« قل لئن اجتمعت الانس و الجن علی ان یأتوا بمثل هذا القرآن لا یأتون بمثله و لوکان بعضهم لبعض ظهیراً » [۴۴]

« بگو اگر تمام انسان و جن جمع شوند تا مثل این قرآن را بیاورند، نخواهند توانست و لو آنکه برخی آنها به کمک دیگران بشتابند.».


[۱] ر.ک : استاد میرمحمدی، تاریخ و علوم قرآن، ص۸۸ و علامه طباطبائی ، المیزان، ج ۱، ص ۷۲ و تفسیر البیان آیه الله خوئی (ره) ، ص ۲۰.

[۲] اسراء ، ۸۸.

[۳] هود ، ۱۳.

[۴] بقره ، ۲۳.

[۵] طور، ۳۳ـ۳۴.

[۶] ر.ک: سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج ۳، ص ۲۰.

[۷] اسرا، ۸۸.

[۸] بقره ، ۲۴.

[۹] ر.ک: التمهید فی علوم قرآن، ج ۴، ص ۲۲، موسسه النشر الاسلامی، قم ، الطبعه الثانیه، ۱۴۱۶ ق.

[۱۰] الاعجاز البیانی، ص ۶۵ـ۶۸ به نقل از التمهید، ج۴، ص ۲۴.

[۱۱] المیزان، ج ۱، ص ۵۸.

[۱۲] هود، ۱۳ بگو پس ده سوره مانند آن (قرآن) بیاورید.

[۱۳] التمهید، ج ۴، ص ۷۷.

[۱۴] المیزان، ج ۱، ص ۵۸.

[۱۵] المیزان، ج ۱، ص ۵۸

[۱۶] این نظریه شاید مشهورترین دیدگاه در باب اعجاز قرآن است و از جمله کسانی که آن را پذیرفته اند میتوان از این افراد نام برد:

۱ـ عبداقادر الجرجانی (م ۴۷۱ ق) ۰ دلایل الاعجاز و الشافیه به نقل از التمهید، ج ۴، ص ۴۱.)

۲ـ السکاکی (م ۵۶۷ ق) (مفتاح العلوم ، ص ۱۹۶ـ۱۹۹.)

۳ـ فخرالدین الرازی (م ۶۰۶ ق)(نهایه الایحار فی درایه الایحاربه نقل از التمهید، ج ۴، ص ۵۰.)

۴ـ قاضی عبدالجبار (م ۴۱۵ ق۹ (شرح الاصول الخمسه، للقاضی عبدالجبار، ص ۵۸۶ ـ ۵۹۴.)

۵ـ ابن میثم البحرانی (۶۳۶ ـ ۶۹۹ ق) او این دیدگاه را به اکثر معتزله نسبت می دهد.(التمهید، ج ۴، ص ۸۰.)

۶ـ شیخ محمد عبده. (همان، ص ۱۲۹.)

۷ـ شیخ محمد حسین آل کاشف الغطاء (۱۳۷۳ ق). (همان، ص ۱۳۲.)

۸ـ استاد آیه الله سید ابوالفضل میرمحمدی در کتاب تاریخ و علوم قرآن، (معاصر)، (تاریخ و علوم قرآن، ص ۲۰۰ چاپ دفتر انتشارات اسلامی، چاپ چهارم بهار ۱۳۷۵.)

[۱۷] از جمله قائلین به این نظریه می توان از این افراد نام برد:

۱ـ ابن سلیمان الخطابی البستی ۰م ۳۸۸ق)(ثلاث رسائل فی اعجاز القرآن، الرساله الاولی الخطائی، ص ۹ـ ۲۱.)

۲ـ ابن عطیه (م ۵۴۲ ق) ( الزرکشی، البرهان، ج ۲، ص ۹۷.)

۳ـ الراغب الاصفهانی ( م ۵۰۲ ق) (مقدمه تفسیر، ص ۱۰۴ـ۱۰۹.)

۴ـ الشیخ الطوسی(ره)(م ۴۶۰ ق)(الاقتصاد فی اصول الاعتقاد ، ص ۷۴ـ۱۶۶)

۵ـ القطب الراوندی (۵۷۳ ق) (التمهید، ج ۴، ص ۶۴.)

۶ـ الزملکانی (م۶۵۱ ق) (همان، ۷۵.)

۷ـ شیخ محمد حسین آل کاشف الغطاء (همان، ص ۱۳۲.)

۸ ـ شیخ محمد جواد بلاغی (همان، ص ۱۳۳.)

۹- استاد سید ابولافضل میرمحمدی نیز همین نظر را تقویت می کند. ( در کتاب تاریخ و علوم قرآن، ص ۲۰۰.)

[۱۸] از جمله کسانی که قائل به این سخن است:

۱ـ ابن سلیمان البستی (م ۳۸۸ ق) ( التمهید، ج ۴، ص ۳۸.)

۲ـ سید قطب (همان، ص ۱۰۴.)

۳ـ استاد مصطفی محمود(همان، ص ۱۰۶.)

۴ـ دکتر محمد عبدالله دراز (همان، ص ۱۱۲.)

۵ـ محمد صادق الرافعی . (همان، ص ۱۱۸.)

۶ـ استاد محمد فرید و جدی. (همان، ص ۱۲۷.)

[۱۹] البیان فی تفسیر القرآن، المقدمه، ص ۴۳ـ۹۱ و التمهید، ج ۴، ص ۱۳۵.

[۲۰] البیان فی تفسیر القرآن، المقدمه، ص ۴۳ـ۹۱ و التمهید، ج ۴، ص ۱۳۵.

[۲۱] التمهید، ج ۴، ص ۱۳۳.

[۲۲] از جمله قائلین این دیدگاه این افراد هستند:

۱ـ القطب الراوندی (م ۵۷۳ ق) (التمهید، ج ۴، ص ۶۴.)

۲ـ سید عبدالله شبر (م ۱۲۴۲ ق) (همان، ص ۱۰۰.)

۳ـ شیخ محمد حسین آل کاشف الغطاء (م ۱۳۷۳ ق) (همان، ص ۱۳۲.)

۴ـ آیه الله خوئی (ره) (البیان، ص ۴۳ – ۹۱.)

[۲۳] از جمله کسانی که قائل به این مطلب است:

۱ـ آیه الله خوئی (ره ) در تفسیر الیان است. (البیان، ص ۴۳ـ۹۱.)

۲ـ سید عبدالله شبر۰م ۱۲۴۲ ق)

[۲۴] البیان، ص ۴۳ ـ ۹۱.

[۲۵] التمهید، ج ۴، ص ۱۳۳.

[۲۶] سید محمد باقر حکیم، علوم القرآن، ص ۱۲۹-۱۳۰. (ایشان برخی مقالات شهید صدر را در متن کتاب به صورت کامل آورده است. و این مطلب از آن مقالات است.)

[۲۷] التمهید، ج ۴، ص ۱۴۱.

[۲۸] ر.ک: التمهید، ج۴، ص ۱۵۲.

[۲۹] برخی از کسانی که قائل به این سخن هستند، عبارتند از :

۱ـ ابن اسحاق النظام(م ۲۳۱ ق)(التمهید، ج ۴، ص ۱۴۱.)

[۳۰] حق الیقین ، ج ۱، ص ۹۹ـ۱۰۱.

[۳۱] التمهید، ج ۴، ص ۱۳۳.

[۳۲] المیزان، ج ۱، ص ۵۷ـ۶۷ و التمهید، ج ۴، ص ۲۳ و ص ۱۳۴.

[۳۳] التمهید، ج ۴، ص ۱۸۰.

[۳۴] همان، ص ۲۳.

[۳۵] البیان، ص ۴۳-۹۱.

[۳۶] ر.ک: المیزان، ج۱، ص ۵۷ـ۶۷ و التمهید، ج ۴، ص ۲۳ به بعد.

[۳۷] ر.ک: التمهید، ج ۴، ص ۱۷۱.

[۳۸] ر.ک: استاد میرمحمدی، تاریخ علوم قرآن، ص ۲۰۰ و نیز التمهید، ج ۴، ص ۷۷ و ۱۰۳.

[۳۹] بقره، ۲۳.

[۴۰] بقره، ۲۳.

[۴۱] از همین روست که گفته اند ترجمه کامل قرآن به زبان دیگر بطوری که، مثلاً قرآنی به زبان فارسی داشته باشیم، ممکن نیست چون نمی توان همه خصوصیات محتوا و لفظ را از زبان عربی قرآن به زبان دوم منتقل کرد.

[۴۲] بقره ، ۱۰۶.

[۴۳] اسراء ، ۸۵.

[۴۴] اسراء ، ۸۸.

یک نظر

  1. بسم الله الرّحمن الرّحیم

    سلام علیکم
    خـــــــدا قوت
    و‌اقعا ممنون ‎

ارسال دیدگاه

ایمیل شما نشر نخواهد شد

امارگیر سایت