جدید
خانه / تازه / نقش امید در زندگی

نقش امید در زندگی

نقش امید در زندگی

 

مقدمه

ازمسائل مهمی است که همواره مورد توجه معلمان و متولیان فرهنگی کشور بوده ، مسئله تربیت است .

در هر زمان، اندیشمندان و متفکران درباره این موضوع، تحقیقات علمی و عملی داشته و نظرات کاربردی مهمی ارائه نموده اند. در منابع اسلامی « قرآن و روایات » بیش از هر امردیگری، مسئله تربیت و سازندگی انسان مورد توجه قرار گرفته است. رشد معنوی و رسیدن انسان به کمالات، از مهم ترین برنامه های انبیاء الهی و کتب آسمانی بوده است. در این مقاله، به یکی از عوامل مهم در تربیت انسان یعنی امید اشاره شده و به دیدگاه قرآن و نیز نقش سازنده  تربیت پرداخته می شود .

«امید» حالتی روحی، روانی و برانگیزاننده انسان به کار و فعالیت است. به طور طبیعی، انگیزه بشر در کارهای اختیاری، همان امید به نفع یا ترس از زیان است. در واقع، خوف و رجا به منزله نیروی اجرایی و عامل مستقیم در انجام کارها و رفتار انسانی است و او را در راه رسیدن به هدف ، به حرکت وا می دارد .

حال اگر امید، از معرفت و شناخت نسبت به مبدأ و معاد حاصل شود، اساس همه تلاش های مفید انسانی، منشأ اصلاح امور در جامعه و رسیدن شخص به سعادت ابدی خواهد بود؛ همان گونه که ناامیدی و قطع امید نسبت به خدا و روز قیامت منشأ فسادها و منتهی شدن کار انسان به شقاوت ابدی است. (۱)

 

همین که انسان به آینده روشن امید داشته باشد، احساسی نیکو و پرنشاط به وی دست داده ، در او انگیزه کار و تلاش ایجاد شده و او را به فعالیت های صحیح زندگی وادار می کند. (۲)

 امید در قرآن

قرآن برای تشویق و ترغیب انسان به کارهای شایسته، بهره فراوانی از امید برده است .

در ادامه ، به چند آیه در این زمینه اشاره می شود :

خداوند به بندگان ، نسبت به دیدار خود امید می دهد :

«مَن کَانَ یَرْجُوا لِقَاء اللّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّهِ لاَتٍ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» ، کسی که به دیدار خداوند امید دارد بداند که اجل او از سوی خدا آمدنی است و اوست شنوای دانا. (۳)

امیدواران به لقای الهی، که همان مؤمنان هستند، باید بدانند که ملاقات با خداوند، وعده ای حتمی و قطعی از طرف پروردگار است. بنابراین، لازم است امیدواران به تلاش و فعالیت روی آورند تا با سربلندی به لقای پروردگارشان برسند.

اگر امید در دل انسان وجود داشته باشد، منشأ اثر خواهد شد. نشانه بارز امید به خداوند و روز قیامت، انجام عمل شایسته است. قرآن می فرماید :

« فَمَن کَانَ یَرْجُوا لِقَاء رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحا وَلاَ یُشْرِکْ بِعِبَادَهِ رَبِّهِ أَحَدا» ، هر کس امید به لقای پروردگارش روز قیامت) دارد، باید عمل صالح بجای آورد و کسی را در عبادت پروردگارش شریک نسازد. (۴)

تنها راه رسیدن به رضایت خداوند و پاداش های وی، کارهای شایسته و پرستش خالصانه اوست. تا وقتی اخلاص و انگیزه الهی در عمل انسان نباشد رنگ عمل صالح به خود نمی گیرد. کسی که عمل شایسته ندارد، نباید به رحمت و آمرزش خدا امید داشته باشد .

شخصی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: عده ای از یاران شما مرتکب گناه شده، می گویند: ما امیدبه لطف و بخشش خدا داریم. امام فرمود: «دروغ می گویند؛ آنان پیرو ما نیستند، گروهی اند که آرزوهای بی پایه بر آنان غلبه یافته است. هر کس به چیزی امید دارد برای آن کار و فعالیت می کند، و هر کس از چیزی بترسد از آن فرار می کند.» (۵)

هم چنین حضرت علی (ع) می فرماید: «از کسانی مباش که بدون عمل شایسته، به آخرت امید دارند، و توبه را با آرزوهای دراز به تأخیر می اندازند.» (۶)

باور به معاد، حتی در حد امید، عامل گرایش به عمل است و در تنظیم زندگی سالم و تصحیح رفتارها و باورهای انسان نقش اساسی دارد .

خداوند در آیه دیگری می فرماید :

«إِنَّ الَّذینَ آمَنُواْ وَ الَّذینَ هَاجَرُواْ وَ جَاهَدُواْ فِی سَبیلِ اللّهِ أُوْلئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّهِ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ»، آنان که ایمان آورده اند و کسانی که هجرت نموده و در راه خدا جهاد کرده اند، آنان به رحمت خدا امیدوارند، و خداوند آمرزنده مهربان است. (۷)

در این آیه، امیدواری مؤمنان و مهاجران به رحمت خدا ذکر شده است. هرچند امید حالتی روانی است، ولی آثار آن در عمل آشکار می گردد. در واقع، آنان که در راه خدا هجرت و جهاد می کنند، می توانند ادعای امید به رحمت الهی داشته باشند .

ناامیدی و زیان های آن

چنان چه اشاره شد، امید در زندگی انسان، باعث انجام کارهای شایسته و تلاش های مفید و پرثمر می شود. انسان امیدوار، هم در این دنیا راحت و سالم زندگی می کند و هم در آخرت از نعمت های فراوان الهی

بهره مند می گردد. در برابر امید، ناامیدی قرار دارد که زیان های فراوانی برای فرد و جامعه به دنبال دارد. کسی که به علل گوناگونی همچون تبلیغات دشمن، عجول بودن و فقدان آینده نگری، احساس ناتوانی، احساس خود کم بینی و مشکلات جسمی، به زندگی در این دنیا امید ندارد و کسی که از آمرزش پروردگار ناامید است، زندگی را هیچ و پوچ می داند. او از هم اکنون ناراحت است که چه پیش خواهد آمد و چه سرنوشتی در انتظار اوست .

از این رو، به هیچ کار مهمی دست نمی زند و هیچ اقدام مثبتی انجام نمی دهد و چون امیدی به آینده ندارد، مرتکب جنایات بزرگ و خطرناگ می شود. روان شناسان برای افسردگی نشانه هایی ذکر کرده اند که یکی از آن ها نومیدی است. فرد افسرده نسبت به آینده بدبین و نومید بوده و بوی بهبودی از اوضاع جهان احساس نمی کند. فرد نومید احساساتی همچون تنهایی، وازدگی، غمزدگی و بیروحی دارد که این امر منجر به سرخوردگی بیشتر او می شود .

خداوند درباره نومیدی به سبب کم ظرفیتی انسان می فرماید: «وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَهً ثُمَّ نَزَعْنَاهَا مِنْهُ إِنَّهُ لیؤوسٌ کَفُورٌ وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاء بَعْدَ ضَرَّاء مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئَاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ» ، و اگر از جانب خود رحمتی به انسان بچشانیم، سپس آن را از وی باز گیریم قطعا نومید و ناسپاس خواهد شد؛ و اگر پس از محنتی که به او رسیده است نعمتی به او بچشانیم، حتما خواهد گفت: گرفتاری ها از من دور شد. بی گمان، او شادمان و فخرفروش است.(۱۷)

افرادی که تنها زمان حال را دیده و از امور دیگر غافلند، هنگام از دست دادن امکانات و موهبت های مادی، از رحمت الهی ناامید شده، تدبیر خداوند را در هستی منکر می شوند. گویا امکانات مادی را حق مسلم خود دانسته، خدا را مالک آن ها نمی شناسد. چنین افرادی پس از گذر از سختی ها و دست یابی به

موهبت های دنیوی، به شادمانی بسیار، تکبر و فخرفروشی، که صفات نکوهیده ای هستند، مبتلا خواهند شد و آن چنان به خود مغرور می شوند که تصور می کنند همه مشکلات و ناراحتی های آن ها برطرف شده و هرگز باز نخواهند گشت .

بدین دلیل، شادی و سرمستی بی حساب و فخرفروشی بیجا به حدی سر تا پای آنان را فرا می گیرد که از شکر نعمت های پروردگار غافل می مانند .

این افراط و تفریط بلای بزرگی است که بدان مبتلا شده اند و سبب می شود اینان هرگز نتوانند در زندگی موضعی متعادل و صحیح داشته باشند؛ گاه مغرور و متکبر و گاه ناامید می شوند. از این رو، دایم در حال تشویش و دلهره اند .

فقط افراد با ایمان، که روحی بلند و شرح صدر دارند و در برابر شداید و حوادث سخت زندگی صبر را پیشه خود ساخته و در همه حالات از کارهای شایسته فروگذار نمی کنند از این دو حالت افراط و تفریط بیرونند؛ آنان هنگام فراوانی نعمت مغرور نمی شوند و خدا را فراموش نمی کنند و هنگام سختی ها و مصیبت ها از رحمت خدا ناامید نشده و به تدبیر او در هستی کافر نمی شوند و به همین دلیل، برای اینان آمرزش از گناهان و پاداش بزرگ الهی (بهشت) خواهد بود . (۱۸)

بنابراین ، راه مبتلا نشدن به یأس و ناامیدی دو امر است: صبر و تحمّل مشکلات ؛  ایمان به این واقعیت که نعمت ها در ید قدرت الهی اند؛ به هر کس بخواهد و مصلحت بداند می دهد و از هر کس بخواهد می گیرد و به آنکه گرفته است، می تواند بازگرداند .

خداوند در آیاتی چند ، بشر را از ناامیدی باز داشته است؛ می فرماید: «قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَی أَنفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَهِ اللَّهِ …»، بگو ای بندگان من که بر خویشتن زیاده روی روا داشته اید، از رحمت خدا نومید مشوید. (۱۹)

به دلیل ضررهای فراوانی که ناامیدی در پی دارد ، خداوند با لحنی آکنده از محبت و لطف، آغوش رحمت خویش را باز کرده و فرمان عفو عمومی صادر کرده است؛ می فرماید: به بندگان گنه کار من بگو: هر اندازه گناه کردید، مبادا از رحمت الهی ناامید شوید، بلکه با توبه کارهای زشت خویش را تدارک کنید. از آیه استفاده می شود که ناامیدی از گناهان بزرگ است .

امام صادق علیه السلام می فرمایند: «ناامیدی از رحمت خداوند، از بزرگ ترین گناهان نزد پروردگار است.» (۲۰)

حضرت علی (ع) نیز نی فرماید :

«اگر نومیدی بر دل چیره شود، تأسف خوردن آن را از پای درآورد.» (۲۱)

برخی آیات قران کریم ، قطع امید نسبت به خدا و روز قیامت را منشأ فسادها، تبه کاری ها، انجام کارهای ناپسند، طغیان و سرکشی و منتهی شدن کار انسان به شقاوت ابدی می دانند . (۲۲)

امید به رحمت خداوند، که قدرت بی انتهاست، مطابق فطرت انسان است. اما اگر فطرت پوشیده شود ناامیدی به سراغ او می آید. یأس از رحمت پروردگار محدود کردن رحمت او و نیز عفو و آمرزش الهی را نادیده گرفتن است؛ چنان که امید محرک انسان به فعالیت و تلاش بود، ناامیدی سبب بازماندن او از عمل و دست کشیدن از جدیت در کارها و بریدن از بندگی خداست .

باید بدانیم که شیطان ابتدا بنده را فریب می دهد و با گناهان کوچک و بزرگ او را مشغول می سازد و چون مدتی بدین صورت اورا سرگرم کرد ، اگر باز در او نورانیتی دید که احتمال توبه و بازگشت به سوی حق در او وجود داشت، او را به یأس از رحمت می کشاند و به او می گوید: از تو گذشته و کار تو اصلاح پذیر نیست. این دام بزرگی است که شیطان بر سر راه بندگان گذارده، تا آنان را از درگاه پروردگار روی گردان کند. اگر چنین حالتی برای فردی پیش آمد، ضررهای فراوانی برای خود و دیگران دارد. چنین فردی دنبال فعالیت نمی رود و از زندگی دنیا باز می ماندو چون برای آخرت نیز کار شایسته ای انجام نداده است، پس از مرگ، از عذاب الهی در رنج است .

فرد مؤمن دایم بین خوف و رجا (بیم و امید) قرار دارد؛ بدین معنا که او از یک سو، به فقر و نداری خود نگاه می کند که سرتا پا نقص و کمبود است، از خود هیچ گونه کمال، عزت و توانایی ندارد و آنچه دارد همه از خداوند است. او از عبادت های خود بیم دارد، چه رسد به گناهان و نافرمانی هایش از پروردگار؛ و از سوی دیگر، به رحمت گسترده الهی، که تمام عالم را فرا گرفته است، نظر افکنده، امید دارد که این رحمت شامل او نیز می شود.(۲۳)

این مطلب را با سخنی از امام صادق به پایان می بریم : امام (ع) می فرماید: «در سفارشات لقمان به فرزندش امور عجیبی بود؛ عجیب ترین آن ها اینکه از خداوند آن گونه بترس که اگر در درگاه او خوبی های جن و انس را آوردی، تو را عذاب می کند؛ و به خدا این گونه امیدوار باش که اگر گناهان جن و انس را بیاوری تو را می آمرزد.» سپس امام فرمودند: «هیچ بنده مؤمنی نیست جز اینکه در دل او دو نور است: نور امید و نور بیم، که اگر هر کدام را وزن کنند بر دیگری نچربد.» (۲۴)

منابع:

۱-                       محمدتقی مصباح، اخلاق در قرآن، ج ۱، ص ۴۰۰

۲-                      غلامحسین معتمدی، انسان و مرگ (درآمدی بر مرگ شناسی)، ص ۴۰

۳-                     قرآن کریم ، سوره عنکبوت ، آیه ۵

۴-                      سوره کهف ، آیه ۱۱۰

۵-                      محمدبن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج ۲، ص ۶۸

۶-                      نهج البلاغه، حکمت ۱۵۰

۷-                      سوره بقره ، آیه ۲۱۸

۸-                     سوره شوری ، آیه ۲۵ / نساء ، ۱۴۵ و ۱۴۶ / هود ، ۹

۹-                      سوره بقره ، آیه ۲۲۲

۱۰-                   علامه مجلسی، بحارالانوار، ج ۶، ص ۲۱

۱۱-                    همان، ج ۶، ص ۲۰

۱۲-                   سوره فرقان ، آیه ۷۰

۱۳-                  سوره نوح ، آیه ۱۲-۱۰

۱۴-                  ۱۴- سوره هود ، ایه ۳

۱۵-                  ۱۵- راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص ۴۵۷

۱۶-                  ۱۶- سوره طه ، آیه ۱۰۹/ سوره انبیاء ، آیه ۲۸

۱۷-                  سوره هود ، آیه ۹-۱۰ / اسراء ، آیه ۸۳

۱۸-                 ناصر مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه ، ج۹، ص۳۱

۱۹-                  سوره زمر ، آیه ۵۳

۲۰-                  محمدبن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج ۲، ص ۵۴۴

۲۱-                  نهج البلاغه ، حکمت ۱۰۸

۲۲-                 سوره یونس ، آیه ۱۵-۱۱-۸-۷ / فرقان، آیه ۲۱

۲۳-                امام خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص ۱۲۹

۲۴-                 محمدبن یعقوب کلینی، اصول کافی،ج۲ ، ص ۵۵

ارسال دیدگاه

ایمیل شما نشر نخواهد شد

امارگیر سایت